رویدادها و تازه‌ها

بررسی نسبت سینما و سلامت در گفت‌وگو با محمدعلی کشاورز

بررسی نسبت سینما و سلامت در گفت‌وگو با محمدعلی کشاورز

وقتی با محمدعلی کشاورز موضوع مصاحبه، یعنی حوزه سلامت را مطرح کردم، چشم‌های او برق خاصی زد و گفت: «سینما و سلامت به هم گره خورده‌اند.» در طول مصاحبه نیز مدام این نکته را یادآور می‌شد که هنر بهترین و سریع‌ترین راه برای الگوسازی جامعه سالم است و نباید این مهم را دست‌‌کم گرفت و تاکید می‌کرد که هر جا نقش هنر را دست‌کم گرفتیم، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به جامعه منتقل کردیم. کشاورز بر این باور است که آن‌چه برای هنرمند حتی از خود هنر نیز باارزشتر و مهمتر به‌شمار می‌رود، سلامت جسمی و روحی است. در ادامه، گفت‌وگوی ما با ایشان را می‌خوانید.


وقتی با شما تلفنی درباره موضوع این مصاحبه، یعنی «جشنواره فیلم سلامت» صحبت کردم، برگزاری چنین جشنواره‌ای را گامی موثر در جهت پیشرفت سینمای ایران دانستید.

البته. بخشی از این موضوع به‌این علت است که کلمه سلامت دایره وسیع و پهناوری است که حوزه‌های مختلفی را در برمی‌گیرد و زمانی که نام آن به میان می‌آید، منظور فقط سلامت جسمی نیست، بلکه سلامت روحی، روانی و اخلاقی را هم شامل می‌شود. این روزها بر کسی پوشیده نیست که جامعه‌ای سالم و موفق می‌شود که از هر جنبه و جهت، مردم سالمی داشته باشد و خب، طبیعی است که در چنین شرایطی برگزاری جشنواره‌ای با نام سلامت می‌تواند بسیار راه‌گشا باشد.


با این اوصاف، شما نقش هنر را در تکثیر سلامت بسیار موثر می‌دانید.

توصیف زیبایی از هنر در جهت تکثیر سلامت داشتید. واقعیت این است که هنر در هر حوزه‌ای می‌تواند پیش‌گام و اثرگذار باشد، زیرا یکی از بهترین و در عین حال، تاثیرگذارترین ابزارها جهت آگاهی و انتقال مفاهیم به شمار می‌رود. شک نداشته باشید که اگر هنر ما به‌ویژه تئاتر، سینما و تلویزیون، کار خود را در جهت تولید محتوای مناسب به‌درستی انجام دهد، همان‌طور که خود شما هم اشاره کردید می‌توان سلامتی را از آن طریق در جامعه تکثیر کرد، چراکه یکی از بزرگترین رسالت‌های هنر، اثرگذاری بر جامعه است.


هنرمندان، خود برای جامعه الگو هستند و برای من جالب است که شما پیشتر در برخی از مصاحبه‌هایی که داشتید، بارها به این موضوع اشاره کردید که یک هنرمند پیش از آن‌که هنرمند باشد، باید انسانی سالم و نجیب باشد. علت پافشاری شما بر این موضوع چیست؟ برخی معتقدند که صرفا باید به ارائه کار هنری هنرمند توجه کرد.

مگر می‌شود فردی که انسانیت و نجابت ندارد، اثری زیبا و هنری خلق کند؟ روح هنر با اخلاقیات گره خورده است. من همیشه گفته‌ام و باز هم می‌گویم، تنها کسانی می‌توانند در هنر جاویدان شوند و نام نیک از خود به جای بگذارند که زندگی سالمی را تجربه کرده باشند. بعضی از هنرمندان جوان گول هیاهو و بی‌اخلاقی‌ها را می‌خورند و فکر می‌کنند که از آن طریق می‌توانند زودتر پیشرفت کنند در حالی که این‌طور نیست؛ این تب‌ها خیلی زود فروکش می‌کند. در طول سال‌ها فعالیتم در عرصه هنر، هنرمندان بسیاری را دیدم که برخی به‌شدت بااستعداد و پرتلاش بودند اما چون زندگی سالمی نداشتند، الان هم در حافظه مردم جایی ندارند.


اما بسیاری از هنرمندان کنونی و به‌ویژه جوان، چندان به این موضوع پایبند نیستند.

من همیشه گفته‌ام و باز هم می‌گویم، نسل ما آن‌چه را در چنته دارد مدیون شیوه آموزشی استادهای آن دوران است. در آن زمان مدام به ما گوشزد می‌کردند که به موازات کار هنر به اخلاقیات هم باید توجه داشته باشیم. متاسفانه الان شرایط فرق کرده است، برخی از چهره‌های جوانی که وارد این حوزه می‌شوند، فکر می‌کنند که با تکیه بر ظاهرشان می‌توانند به موفقیت برسند. پرواضح است که وقتی همه حواس و توجه شما پی مسائل ظاهری باشد، اصل را فراموش می‌کنید و به‌ دنبال بی‌اخلاقی می‌روید. متاسفانه برخی از جوان‌ها، سینما را با سیگار شروع می‌کنند و با مواد مخدر ادامه می‌دهند. من را باور دارم که هنر را نمی‌توان با اعتیاد شکوفا کرد. بعضی از دوستان هنرمند، وقتی نامی برای خودشان دست‌وپا می‌کنند، افرادی دور بر آن‌ها را می‌گیرند و پای‌شان می‌لغزد و به سمت مواد مخدر می‌روند. بی‌شک، آن‌ها نمی‌دانند که با هر پکی که به این مواد می‌زنند، ارزش هنری خود را کم می‌کنند. کسی که همه وجودش درگیر اعتیاد وگرفتار است چه‌طور می‌تواند خالق باشد؟ متاسفانه این چیزها برای برخی از جوان‌ها تبدیل به یک‌ نوع ژست شده است و فکر می‌کنند که با کمک آن‌ می‌توانند ژست هنری بگیرند.


به نظر شما فیلم‌های ما تا به امروز چه‌قدر توانسته‌اند سلامت را در خود انعکاس دهند؟

نمی‌توانم همین‌طوری درصد خاصی را اعلام کنم؛ به‌ویژه که طی سال‌های اخیر از متن اصلی اتفاقات سینما دور بودم، اما به هر حال، آن چیزی را که از آن مطمئن هستم این است که اکثر کارگردان‌های درخشان و بزرگ ما آثارشان را با نیم‌نگاهی به سلامت جامعه می‌سازند و سعی می‌کنند نیاز مردم را شناسایی کنند و آن را به تصویر بکشند. وقتی هنرمندی مشکلات مردم سرزمین خود را به‌خوبی بداند، بی‌شک می‌تواند با آثارش تاثیر عمیقی بر سلامت جامعه بگذارد.


یکی از سینماگرانی که مردم کشورش را به خوبی می‌شناخت، مرحوم علی حاتمی بود که شما هم در چند اثر درخشان، سابقه همکاری با ایشان را داشتید. به نظر شما آثار ایشان تا چه حد توانست در زمان خود، به سلامت جامعه کمک کند؟

بسیار زیاد. فردی مانند علی حاتمی نسبت به سطح‌های مختلف جامعه‌ خود، شناخت کاملی داشت و همین شناخت و آگاهی به او کمک می‌کرد تا وقتی پشت دوربین قرار می‌گیرد، از جامعه با همه فراز و فرودهای آن، تصویر واقعی و درستی نشان دهد. در این میان، فیلم «مادر» الگوی بسیار خوبی از فیلم‌های سالم است که به‌خوبی به بحث روحی و روانی جامعه می‌پردازد. در فیلم «مادر» به‌واسطه فرزندان، نماینده‌هایی از افراد مختلف جامعه را می‌بینیم و این‌که هر یک چگونه با مشکلات خود دست‌ و پنجه نرم می‌کنند و زمانی که در کنار هسته اصلی خانواده، یعنی مادر قرار می‌گیرند، با خود، آن مشکلات را می‌آورند، اما در ادامه اتفاقاتی رخ می‌دهد که اعضای خانواده دوباره به یکدیگر گره می‌خورند. تقابل مرگ و زندگی در این فیلم، بسیار جذاب و اثرگذار است.


سریال «پدر سالار» هم در زمان خود، دغدغه‌های آن دوران را به‌خوبی منعکس کرد.

همین‌طور است. آن روزها مردم ما با مسائلی از این دست به‌شدت درگیر بودند و موضوع گذر از زندگی سنتی و استقلال پیدا کردن جوان‌ها به بحرانی برای خانواده‌ها تبدیل شده بود. اکبر خواجویی هم در آن دوران با درایت این اتفاق را به تصویر کشید و خب، همین مسئله تاثیر بسیار مثبتی روی خانواده‌ها داشت و باعث شد که آن‌ها از زوایه جدیدی به این مشکل نگاه کنند و به گونه‌ای، خود را در جایگاه قضاوت ببینند. من در آن سریال همه تلاشم را به کار بستم تا با همه پیچ‌و تاب‌هایی که در زندگی مردسالارانه آن دوران وجود داشت، تصویری واقعی از یک پدرسالار نشان دهم. اما در همه این مسائل، نشان دادم که مردی با همه این وجوه، باز هم برای همسرش تا چه حد ارزش قائل است و به حرف او گوش می‌دهد. همه سعی من بر این بود تا جامعه ما با نقش زنان بیش از پیش آشنا شود. به هر حال حضور زنان در جامعه ما پررنگ است و نمی‌توان این واقعیت را نادیده گرفت که در جامعه سالم، خانم‌ها تا چه اندازه تعیین‌کننده هستند. به همین علت، وقتی شما در یک اثر هنری، هنرمند زن را در جایگاه درست و والای خود نشان می‌دهید و الگوی مناسبی از او به تصویر می‌کشید، موفق عمل کرده‌اید، زیرا زنان ستون اصلی و اساسی جامعه به شمار می‌روند و در سرنوشت جامعه ما تاثیر به‌سزایی دارند، چون آن‌ها به‌شکل مستقیم، فرهنگ آیندگان ما را می‌سازند.


به نظر شما در حوزه سلامت، درباره چه مبحثی می‌توان بیشتر فیلم ساخت؟

این روزها در جامعه ما صداقت به‌شدت کم‌رنگ شده است و متاسفانه دروغ‌گویی با شتاب در حال گسترش است. به همین علت، ما باید در این حوزه بیشتر کار کنیم و شرایطی ایجاد کنیم تا افراد بدانند با دروغ گفتن، به خود و دیگران چه آسیبی می‌زنند. نباید از یاد برد که اگر در جامعه، راستی و صداقت زندگی از بین برود، پایه‌های خوبی و مهربانی هم فرو می‌ریزد و زندگی به یک جهنم واقعی تبدیل خواهدشد. البته مباحث دیگری هم هست که نباید از آن‌ها غافل بود.


چه مباحثی؟

یک جامعه سالم در کنار تولید آثار جدی و فاخر، به کارهای کمدی فاخر هم احتیاج دارد. متاسفانه ما فکر می‌کنیم که تولید یک اثر خوب و فاخر صرفا در کار جدی خلاصه می‌شود در حالی که اصلا چنین نیست. این روزها مردم جامعه ما به علت مسائل مختلف از جمله گره‌های مالی، افسرده هستند و از این جهت احتیاج دارند تا کارهای شاد تماشا کنند، اما متاسفانه اکثر این کارهای شاد از کیفیت چندان مناسبی برخوردار نیستند و بیشتر جنبه لودگی دارند. به هر حال، نیاز این روزهای مردم ما تزریق شادی است و این تزریق باید از جانب هنرمندان ما به بهترین شکل ممکن انجام شود.


برخی از منتقدان معتقد هستند که جامعه به امید نیاز دارد و تاکیدشان بر این است که فیلم‌هایی با محور امید باید ساخته شود و آثاری که نگاه منتقدانه دارند را نفی می‌کنند و بر این باورند که این فیلم‌ها قصد سیاه‌نمایی دارند.

من خیلی با دسته‌بندی‌هایی از این دست، موافق نیستم. نباید انتقاد از شرایط و اتفاقات جامعه را به پای سیاه‌نمایی گذاشت. به هر حال، مثل هر جای دیگر دنیا، در کشور ما هم یک‌سری اشکالات و ایرادات وجود دارد که برای حل آن‌ها باید نشان‌شان داد. ولی خب، برخی از دوستان هستند که فقط مایلند این مشکلات را نشان دهند که البته اگر در این‌باره بی‌غرض باشند و پیش‌داوری در روایت‌ آن‌ها نباشد و صرفا برای دیده شدن خارج از مرزها این کارها را نکنند، ایرادی به کارشان وارد نیست. اما به هر حال، در کنار ساخت این سبک آثار باید کارهایی هم ساخته شود که هدف آن‌ها ایجاد همبستگی بیشتر بین مردم و ترویج اخلاق باشد، چراکه تمرکز در این دو حوزه باعث سلامت مردم جامعه می‌شود.


شما طی سال‌های اخیر با بیماری دست‌ و پنجه نرم می‌کردید و این موضوع شما را از عرصه هنر دور کرد. به نظر شما نقشی وجود ندارد که با وجود این شرایط جسمی بتوانید در آن بازی کنید؟

در طول دورانی که به‌واسطه بیماری از عرصه بازیگری دور شدم، بارها دلم برای بازی تنگ شده است، اما این دلتنگی منجر به این نشد که بخواهم با این شرایط جلوی دوربین بروم. بازیگری برای من بسیار جدی است و زمانی که جلوی دوربین قرار می‌گیرم با همه وجودم ظاهر می‌شوم. به همین خاطر، شرایطی که این روزها دارم به‌گونه‌ای نیست که بخواهم جلوی دوربین ظاهر شوم. در طول این مدت هم برخی از دوستان لطف داشتند و پیشنهادهایی به من دادند، اما خب، من نپذیرفتم چون دوست دارم مخاطبان، من را با همان نقش‌هایی که در گذشته بازی کردم به یاد بیاورند. دوران دوری از بازیگری را هم با مطالعه پر می‌کنم چراکه باور دارم جامعه‌ای که اهل مطالعه باشد و ریشه‌های خود را به‌درستی بشناسد، به‌خوبی می‌تواند در جهت تکامل حرکت کند.


سوال آخر این‌که، به نظر شما آیا می‌توان با الگوسازی در سینما در جهت سلامت جامعه گامی برداشت؟

بله. جامعه ما الگوهای کم‌نظیر بسیاری دارد که با نشان دادن حتی گوشه‌ای از شخصیت و آثار این بزرگان می‌توانیم کارهایی تولید کنیم که چشم جهانیان خیره شود؛ بزرگانی نظیر حافظ، سعدی، فرودسی و مولانا از ابعاد شخصیتی کم‌نظیری برخوردار هستند. بی‌شک، نشان دادن این مشاهیر می‌تواند بهترین الگو برای جامعه باشد. جای بسی تاسف است که ما ریشه‌های کهن خود را فراموش کردیم و نسبت به بزرگان خود بی‌تفاوت و مدام به فکر الگوبرداری کورکورانه هستیم. این در حالی است که هر جا درست و به‌جا از ریشه‌های‌مان بهره برده‌ایم، نتیجه‌های درخشانی از آن حاصل شده است.